Ozon uygulaması denildiğinde pek çok kişinin aklına aynı sorular gelir: Ozon nedir? Vücuda nasıl uygulanır? Hangi durumlarda değerlendirilebilir? Herkese uygulanabilir mi? Gerçekten tedavi edici midir, yoksa yalnızca destekleyici bir yöntem midir?

Bu soruların yanıtlarını verebilmek için öncelikle şu önemli ayrımı yapmak gerekir:

Tıbbi ozon uygulaması, her hastalığı tedavi ettiği iddia edilen bir mucize yöntem değildir.

Kişinin tanısı, genel sağlık durumu, kullandığı ilaçlar, devam eden tedavileri ve olası riskleri değerlendirilerek planlanan tamamlayıcı ve destekleyici bir tıbbi uygulamadır.

Türkiye’de ozon uygulaması, Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp uygulamaları kapsamında düzenlenmiştir. Yalnızca Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş sağlık kuruluşlarında ve ozon uygulaması konusunda Bakanlıkça tescilli sertifikaya sahip hekimler tarafından yapılabilir. Güncel mevzuat ayrıca bu uygulamaların mevcut tıbbi tedavilerin yerine geçirilemeyeceğini ve gerekli tedavileri geciktirecek şekilde kullanılamayacağını belirtmektedir.

Ozon nedir?

Ozon, üç oksijen atomundan oluşan ve O₃ şeklinde gösterilen bir moleküldür. Soluduğumuz havadaki oksijen ise iki oksijen atomundan oluşur ve O₂ olarak gösterilir.

Tıbbi ozon, saf medikal oksijenin özel bir tıbbi ozon cihazından geçirilmesiyle hazırlanır. Uygulamada saf ozon değil, belirlenmiş konsantrasyonda bir oksijen-ozon karışımı kullanılır.

Ozon oldukça kararsız bir moleküldür ve hızla yeniden oksijene dönüşme eğilimindedir. Bu nedenle depolanarak daha sonra kullanılmaz; uygulamadan hemen önce, uygun cihazla ve hasta başında hazırlanır. Kullanılacak konsantrasyon, hacim ve uygulama yöntemi hekim tarafından belirlenir.

Tıbbi ozon vücutta nasıl etki gösterir?

Ozonun etkisi bazen yalnızca “vücuda daha fazla oksijen verilmesi” şeklinde açıklanır. Ancak mekanizma bundan daha karmaşıktır.

Ozon kana veya biyolojik sıvılara temas ettiğinde vücutta uzun süre dolaşan bir gaz olarak kalmaz. Plazmadaki antioksidanlar, yağ asitleri ve diğer moleküllerle hızla reaksiyona girerek kısa ömürlü bazı oksidatif haberci moleküllerin oluşmasına yol açar.

Bu kontrollü ve kısa süreli uyarının aşağıdaki biyolojik süreçler üzerindeki olası etkileri araştırılmaktadır:

• Vücudun antioksidan savunma sistemleri
• Enflamasyonla ilişkili hücresel sinyaller
• Damar yapısı ve mikrodolaşım
• Eritrositlerin oksijen taşıma özellikleri
• Bağışıklık sistemi yanıtı
• Ağrı mekanizmaları
• Doku onarımı ve yara iyileşmesi

Buradaki temel yaklaşım, vücuda yüksek miktarda oksidatif yük vermek değil; kişiye uygun dozda, kontrollü bir biyolojik uyarı oluşturmaktır. Bu nedenle daha yüksek doz daha güçlü etki gösterir düşüncesi doğru değildir. Uygun olmayan dozlar ve yanlış uygulama yöntemleri yarar sağlamak yerine istenmeyen etkilere neden olabilir.

Ozon uygulaması nasıl yapılır?

Ozonun tek bir uygulama yöntemi yoktur. Kullanılacak yöntem; hastanın başvuru nedenine, tanısına, hedeflenen bölgeye, eşlik eden hastalıklarına ve genel sağlık durumuna göre belirlenir. Sağlık Bakanlığının güncel kaynaklarında majör otohemoterapi, minör otohemoterapi, lokal uygulamalar, torbalama ve rektal uygulama temel yöntemler arasında ele alınmaktadır.

Majör otohemoterapi

Sistemik amaçla en sık kullanılan yöntemlerden biridir. Hastadan belirli miktarda kan, kapalı ve steril bir sistem aracılığıyla ozona dayanıklı özel bir şişeye alınır. Hekimin belirlediği konsantrasyondaki oksijen-ozon karışımı kanla kontrollü şekilde temas ettirilir. Ardından kan, aynı kapalı sistem üzerinden hastaya geri verilir.

Bu uygulama, damar içine doğrudan ozon gazı verilmesi anlamına gelmez. Ozonun kanla kontrollü biçimde temas ettirilmesi ve işlenmiş kanın hastaya geri aktarılması esasına dayanır.

Minör otohemoterapi

Hastadan daha az miktarda kan alınır, uygun dozda oksijen-ozon karışımıyla temas ettirilir ve kas içine uygulanır. Majör ve minör uygulamanın amaçları, dozları ve tercih edildiği klinik durumlar birbirinden farklıdır; birbirinin yerine kullanılan iki yöntem olarak düşünülmemelidir.

Lokal ozon uygulamaları

Kas, tendon, bağ dokusu, eklem çevresi veya belirli ağrılı bölgelere yönelik uygulamalardır. Eklem içi, eklem çevresi ve omurga ile ilişkili girişimsel uygulamalar, ilgili bölgenin anatomisine hâkim ve bu konuda yetkin hekimler tarafından gerçekleştirilmelidir.

Torbalama yöntemi

Özellikle iyileşmesi geciken yaralarda veya uygun görülen cilt lezyonlarında, ilgili bölge ozona dayanıklı özel bir torba içine alınır. Torbanın içine kontrollü konsantrasyonda ozon-oksijen karışımı verilerek bölgesel uygulama yapılır. Bu yöntem standart yara bakımının, enfeksiyon tedavisinin, damar değerlendirmesinin veya diyabet kontrolünün yerine geçmez.

Rektal uygulama

Uygun doz ve hacimdeki oksijen-ozon karışımının ozona dayanıklı, tek kullanımlık malzemeler aracılığıyla rektal yoldan uygulanmasıdır. Damar yolu açılmasının uygun olmadığı veya farklı bir sistemik uygulama yönteminin tercih edildiği seçilmiş durumlarda değerlendirilebilir.

Ozonlu su ve ozonlu yağlar

Ozonlu su ve yağlar bazı yara, cilt ve ağız içi uygulamalarında lokal destek amacıyla kullanılabilir. Ürünün hazırlanma yöntemi, konsantrasyonu ve saklama koşulları önemlidir.

Ozon solunum yoluyla uygulanır mı?

Hayır. Ozon gazı doğrudan solunmamalıdır.

Ozon güçlü bir solunum yolu irritanıdır. Solunması; burun ve boğazda yanma, öksürük, göğüste sıkışma, bronşlarda daralma ve akciğer dokusunda hasara neden olabilir. Yüksek maruziyetlerde akciğer ödemi gibi ciddi tablolar gelişebilir. Üstelik bazı etkiler maruziyetten saatler sonra ortaya çıkabilir.

Bu nedenle tıbbi ozon uygulaması ile ozonun solunması birbirinden kesin olarak ayrılmalıdır. Uygulama yapılan ortamın iyi havalandırılması, cihazın güvenlik kontrollerinin yapılması ve ortam ozon sensörünün bulunması önemlidir.

Ozon hangi durumlarda değerlendirilebilir?

Ozon uygulamalarının bilimsel kanıt düzeyi her hastalık için aynı değildir. Bazı kullanım alanlarında kontrollü klinik çalışmalar bulunurken, bazı alanlarda veriler sınırlı, çalışmalar küçük veya uygulama protokolleri birbirinden farklıdır.

Bilimsel çalışmalarda ve resmî eğitim kaynaklarında daha sık ele alınan alanlar arasında kas-iskelet sistemiyle ilişkili bazı ağrılı durumlar, diz osteoartriti, seçilmiş nöropatik ağrı ve disk patolojileri ile kronik veya iyileşmesi geciken yaralar bulunmaktadır. Ancak bu başlıkların her biri ayrı hasta seçimi, ayrı yöntem ve farklı kanıt düzeyi gerektirir.

Diz osteoartriti üzerine yapılan bazı randomize kontrollü çalışmalarda kısa dönemde ağrı ve fonksiyon açısından olumlu sonuçlar bildirilmiştir. Diyabetik ayak yaralarında ise standart yara bakımına eklenen lokal ozon uygulamalarını araştıran çalışmalar bulunmaktadır. Bununla birlikte çalışmaların yöntemleri ve kalitesi aynı değildir; bu sonuçlar ozonun her hastada aynı etkiyi göstereceği veya standart tedavinin yerine geçebileceği anlamına gelmez.

Solunum sistemi hastalıkları, otoimmün hastalıklar, nörodejeneratif hastalıklar, metabolik hastalıklar ve kanserle ilişkili kullanımlar için kanıt düzeyi halen araştırılmaktadır. Bu hastalıklarda ozon, kanıtlanmış tedavilerin alternatifi olarak sunulmamalıdır.

Örneğin astım, Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH), tekrarlayan bronşit veya alerjik hastalığı bulunan bir kişinin inhalerlerini ya da diğer tedavilerini bırakarak yalnızca ozona yönelmesi doğru değildir. Öncelikle hastalığın tanısı, şiddeti ve kontrol düzeyi değerlendirilmelidir.

Ozon uygulaması bağışıklığı güçlendirir mi?

“Bağışıklığı güçlendirmek” sık kullanılan fakat tıbbi olarak oldukça genel bir ifadedir. Bağışıklık sisteminin her durumda daha fazla çalışması iyi bir sonuç değildir; otoimmün ve alerjik hastalıklarda bağışıklık sisteminin aşırı veya yanlış yönlenmiş yanıtı da hastalığın bir parçası olabilir.

Ozonun bazı bağışıklık ve enflamasyon yolları üzerindeki düzenleyici etkileri araştırılmaktadır. Ancak bu durum, ozonun bütün enfeksiyonları önlediği, kişiyi hastalıklara karşı koruyan bir kalkan oluşturduğu veya bağışıklık sistemini sınırsız biçimde güçlendirdiği şeklinde yorumlanmamalıdır.

Kimlere ozon uygulanmaz?

Ozon uygulaması herkese uygun değildir. Uygulama öncesinde kişinin tanısı, mevcut hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve gerekli görülen laboratuvar sonuçları değerlendirilmelidir.

Özellikle aşağıdaki durumlarda uygulama yapılmaması, ertelenmesi veya çok daha ayrıntılı değerlendirme yapılması gerekebilir:

• Glukoz-6-fosfat dehidrogenaz (G6PD) enzim eksikliği, yani favizm
• Gebelik
• Kontrol altında olmayan hipertiroidi
• İleri derecede anemi
• Aktif kanama veya ciddi pıhtılaşma bozukluğu
• İleri trombosit düşüklüğü
• Akut ve stabil olmayan kalp-damar hastalıkları
• Hastanın genel durumunun uygulamaya uygun olmaması

Kontrendikasyonlar seçilen yönteme göre değişebilir. Örneğin eklem içine yapılacak bir uygulamayla majör otohemoterapinin riskleri aynı değildir.

Uygulama öncesinde hangi değerlendirmeler yapılır?

Her hastaya aynı tetkiklerin yapılması gerekmez. Değerlendirme kişinin sağlık durumuna ve planlanan yönteme göre düzenlenir. Gerekli görüldüğünde aşağıdaki incelemeler gözden geçirilebilir:

• Tam kan sayımı
• G6PD enzim aktivitesi
• Pıhtılaşma testleri
• Karaciğer ve böbrek fonksiyonları
• Kan şekeri ve metabolik parametreler
• Tiroid fonksiyon testleri
• Kullanılan ilaçlar ve kan sulandırıcı tedaviler

Buradaki amaç yalnızca “ozon yapılabilir mi?” sorusunu yanıtlamak değildir. Öncelikle hastanın şikâyetinin altında tanı konulmamış veya farklı bir tedavi gerektiren durum bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.

Ozon uygulamasının yan etkileri var mıdır?

Tıbbi bir uygulamanın doğal veya tamamlayıcı olarak tanımlanması, risksiz olduğu anlamına gelmez. Uygulama yöntemine bağlı olarak aşağıdaki istenmeyen etkiler görülebilir:

• Damar yolu bölgesinde ağrı veya morarma
• Geçici baş dönmesi veya vazovagal reaksiyon
• Tansiyon düşmesi ve bulantı
• Geçici yorgunluk veya baş ağrısı
• Lokal enjeksiyon bölgesinde ağrı
• Kanama veya enfeksiyon
• Uygun olmayan doz veya yönteme bağlı istenmeyen oksidatif etkiler

Ozonun antimikrobiyal özellikleri bulunması, sterilizasyon ve asepsi kurallarına olan ihtiyacı ortadan kaldırmaz. Kullanılan sistemin kapalı ve steril olması, malzemelerin tek kullanımlık ve ozona dayanıklı olması gerekir.

Kaç seans uygulanır?

Ozon uygulamasında herkes için geçerli tek bir seans sayısı yoktur. Seans sayısı ve uygulama aralığı; uygulamanın amacı, seçilen yöntem, hastanın yaşı ve genel durumu, eşlik eden hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve klinik yanıtı dikkate alınarak belirlenir.

Bu nedenle hastayı değerlendirmeden standart bir ozon paketi önermek doğru değildir. Uygulamanın devam edip etmeyeceği, önceden belirlenen klinik hedefler ve hastanın verdiği yanıt üzerinden değerlendirilmelidir.

Ozon uygulanırken mevcut ilaçlar bırakılır mı?

Genellikle hayır. Ozon uygulaması için hastanın mevcut ilaçlarını kendi kendine bırakması doğru değildir. Özellikle inhalerler, tansiyon ilaçları, diyabet tedavileri, antibiyotikler, kan sulandırıcılar, romatolojik tedaviler ve kanser tedavileri ilgili hekim tarafından düzenlenmelidir.

Ozon, devam eden tedavilerin alternatifi değil; uygun hastalarda ve mevzuatın tanımladığı çerçevede bu tedavilere eşlik edebilecek tamamlayıcı bir uygulama olarak değerlendirilmelidir.

Güvenli ozon uygulamasının temel koşulları nelerdir?

• Önce tanının konulması ve hastanın hekim tarafından değerlendirilmesi
• Uygun hasta ve uygun uygulama yönteminin seçilmesi
• Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş sağlık kuruluşunda uygulanması
• Uygulamayı yapan hekimin tescilli ozon uygulama sertifikasının bulunması
• Ürün Takip Sistemi’ne kayıtlı tıbbi cihaz kullanılması
• Dozun ve yöntemin kişiye göre belirlenmesi
• Steril ve ozona dayanıklı malzemelerin kullanılması
• Hastanın mevcut tedavilerinin aksatılmaması
• Uygulama öncesinde hastanın bilgilendirilmesi ve rızasının alınması
• Klinik yanıtın ve olası istenmeyen etkilerin izlenmesi

Sağlık Bakanlığı düzenlemeleri; hasta bilgilendirmesini, rıza alınmasını, uygulamaların kayıt altına alınmasını ve istenmeyen etkilerin bildirilmesini zorunlu tutmaktadır.

Ozon uygulaması ne bütün hastalıkları ortadan kaldıran mucizevi bir yöntemdir ne de bilimsel değerlendirme yapılmadan tek yönlü biçimde ele alınması gereken bir konudur. Doğru yaklaşım; hastanın tanısını, devam eden tedavilerini, olası yararları, bilimsel kanıtların gücünü ve uygulamanın risklerini birlikte değerlendirmektir.

Çünkü ozon uygulamasında en önemli soru “Ozon iyi midir?” değildir.

Asıl sorulması gereken şudur: Bu kişi için, bu sağlık sorununda, bu yöntemle ve bu dozda ozon uygulamasının makul bir yarar beklentisi var mıdır?

Bu sorunun yanıtı ancak ayrıntılı bir hekim değerlendirmesinden sonra verilebilir.